Independent air: Nonsjalanse i tre utgåver

Innleiing

Som eg har vore inne på i tidlegare bloggpostar, er The Magnificent Ambersons tittelen på ein roman av Booth Tarkington (1918), eit radioteaterstykke av The Mercury Theater on the Air under leiing av Orson Welles (1939) og sist men ikkje minst Orson Welles' andre film som regissør (1942). I denne posten vil eg ta for meg ei særskilt form for intertekstualitet, nemleg sitatet av eit anna verk, som førekjem i alle tre utgåver av MA.

Songen

Den fremste leksikalske kjelda eg har til desse opplysningane er Wikipedia. Nettleksikonet kan fortelje at det var Fred Gilbert som skreiv denne music hall-favoritten i 1892, og at Charles Coborn er den som er mest kjent for å ha framført songen. Låta skal ha vore populær i godt over femti år (til langt inn på 1940-talet), og det er inga sak å få høyre ei Coborn-innspeling på til dømes Spotify eller YouTube.


Som tittelen går langt i retning av å slå fast, handlar teksten om ein mann som vann stort på casinoet i Monte Carlo. Versa dreiar seg om vitsen med å reise til Monte Carlo i første omgang (1), dagleglivet i Paris etter gevinsten (2) og det lyriske egets grunnar til å reise frå Middelhavskysten til Paris (3). Ingen av versa blir sungne i noka utgåve av MA, men vi kostar på oss å sitere refrenget her:

As I walk along the Bois de Boulogne [stundom attgjeve som Bois Boolong]
With an independent air
You can hear the girls declare
«He must be a millionaire!»
You can hear them sigh and wish to die
You can see them wink the other eye
At the man who broke the bank at Monte Carlo

For å raskt gje eit analytisk overblikk over refrenget kan vi peike ut dei viktigaste frasene. Slik eg ser det er independent air, girls og millionaire dei orda som sterkast uttrykkjer det songen handlar om. Ein air er i dette høvet å forstå som ei mine, slik at ein independent air er eit nonsjalant og sutlaust andletsuttrykk. Dette minespelet er sterkt nok til å fortelje unge kvinner eller i minsto gje dei inntrykk av at det lyriske eget er finansielt uavhengig (millionær), slik at han framstår som sterkt attråverdig.

Så langt om refrenget slik det står åleine. Poenget med denne analysen er å finne ut av kva songen gjer i romanen, radioteaterstykket og filmen som alle heiter The Magnificent Ambersons. Det enkle svaret er at han slepp nonsjalansen inn i fiksjonen ved å vere godt kjent for publikum, men svaret er (ikkje overraskande) meir komplisert enn som så, ikkje minst fordi songen blir manifestert på ulike måtar i dei tre forteljingane av soga.

Å sitere eit verk på den måten vi er vitne til i desse verka har mange ulike verknader, dersom eit verk framstår som svært fullt av slike sitat kan verknaden vere at lesaren føler seg smart som forstår alle, dum som ikkje forstår dei eller at ho oppfattar forfattaren som blærete. Skal vi halde oss til det tekstinterne kan vi peike på at nærveret av andre tekstar publikum presumptivt kjenner att bidreg til å utdjupe og karakterisere både personar og handlingar, og det er dette vi no skal sjå døme på.

Romanen

Det er i kapittel 23 vi får lese songen (refrenget) i romanen. Den som syng er Georgie Amberson Minafer, og songen er retta mot tante Fanny som del av den «jubilant warfare» han har innleidd mot henne.

Boka kan lastast ned eller lesast online hos Project Gutenberg: http://www.gutenberg.org/ebooks/8867

Kvifor syng han nett denne songen? For det første er han glad og letta, for det andre er han ertelysten. Dagen før hadde han komme heim frå universitetet. Han er ufin nok til å spørje tante Fanny om det er noko sladder i byen, og ho gjev han svar på tiltale ved å finne på at Lucy Morgan (som Georgie gjerne skulle vore forlova med) har funne seg ein annan. Den nærtakande og sjølhøgtidlege unge mannen får nærmast panikk, men eit besøk hos Lucy roar han fort.

Det er når han kjem seint heim han i godt humør vel å plage tanta si med dette refrenget. Som sagt er han glad og letta, kanskje han rett og slett kjenner seg som ein som har vunne stort i casino. Men dette seier meir om hans eigne motivasjonar, anten dei er medvitne eller ikkje. Kva seier songen om han, utover at han er i godt humør?

For det første at han ikkje er så god i fransk (om dette seier noko meir om på kor stort alvor han tek universitetsstudia enn hans eigne stadige mishagsytringar skal her vere usagd), framføringa hans av stadnamnet Bois de Boulogne er attgjeven som «Boy de Balong».

Men det er meir å ta tak i. Teksta i refrenget høver godt på Georgie på fleire måtar. Som den yngste i ein rik familie har han så å seie vunne i Casino, han ligg nemleg an til å arve ei stor formue og har alle utsikter til å vere rik utan at han sjøl har gjort nokon innsats. Reknar vi med at Tarkington med denne songen innfører kasinoet som ein metafor for karakterens liv, talar det iallfall ikkje mot den hypotesen at Georgies hell på eit tidspunkt snur. Berre nokre avsnitt etter at refrenget dukkar opp kjem elles Georgie til å kontemplere formua og utsiktene til ytterlegare arv, i det han spekulerer i at onkel Sidney og tante Amelia (som skal ha ein tredel etter gamle Major Amberson) er like barnlause som onkel Fred (som skal ha ein annan tredel), slik at han ligg an til å få alt som er med tid og stunder

Og kanskje vi kan lese refrenget som eit frampeik? Ein del seinare i romanen reiser Georgie og mora til Europa, og blir buande lenge i Paris. Livet han lever der er nok ikkje så sutlaust at les demoiselles du Bois de Boulogne blunkar til han med det andre auget, men han får iallfall rike høve til å spasere der, kanskje medan han sjøl sukkar at han heller vil døy. Mora, som han reiser saman med, lir iallfall av knust hjarte under opphaldet.

Radioteateret

Der vi naturlegvis ikkje får høyre melodien i romanen, får vi i første omgang ikkje høyre teksten i radioteaterversjonen. Den effekten det verbale sitatet kan ha hatt på ein boklesar er i viss mon uavhengig av kjennskap til songen, og sjølsagt er situasjonen ein annan når melodien blir brukt som ein av andre melodiar i radioteaterframføringa.

Melodien er brukt på ein heilt annan måte her enn refrenget vart brukt i boka, han dukkar opp på ein annan stad i soga og er mindre tydeleg forankra i karakteren. Radioteaterutgåva er ein svært stram adaptasjon av romanen, så tante Fanny er ikkje med i det heile. Songen kan følgjeleg ikkje vere ledd i å erte henne. Likevel må Orson Welles ha meint at melodien kunne hjelpe til med å fortelje historia på effektivt vis.



Som sagt er vi på ein annan stad i historia: Universitetsstudenten Georgie kjem heim på sin første juleferie, og  for å markere dette vert det skipa til ball. På denne festen blir dei to sentrale romansane sette opp: Lucy og Georgie blir kjente med kvarandre, og Georgies mor Isabel treff att ungdomskjærasten Eugene Morgan, Lucys far. Dette ballet er ei sentral hending i alle versjonane av soga, det same gjeld stemnemøtet som vert avtalt i slutten av denne scena.

Det er ikkje alltid lett å vurdere om musikken i dette stykket er diegetisk eller ikkje-diegetisk. Ofte kjem orkesteret inn for å understreke eit komisk poeng eller sensurere eit bannord («Hell» eignar seg tydelegvis på prent, men ikkje i radio). Det same skjer her. Jamvel om ein kan vente seg at eit ball har levande musikk, er nok denne låta litt for livat til å verte spelt på dette tidspunktet av festen. Vidare er det inga tvil om at ballet er over når musikken stoppar. Tonene fyller inn ellipsen der natta  har vore, og der Georgie hentar Lucy.

Vi får derimot høyre Eugene plukke opp Lucy og nokre andre til ein biltur. Eugene er ein av oppfinnarane av automobilen, og medan han og dei andre fantaserar om at desse doningane innan kort tid vil komme opp i kanskje 16 kilometer i timen kjem det til ein trafikal konfrontasjon (biljakt blir feil) med Georgie, som styrer hest og slede. I løpet av denne sekvensen kjem musikken så vidt inn att. Rett etter at bilen er i gang og herrane har diskutert teknologien kjem ein ekstra rask og stutt versjon av refrenget inn. Mest som overgang og understreking av det humoristiske (det er verkeleg ei morosam vise) i scena, men skal tru om ikkje den muntre romantikken óg spelar inn. Georgies seinare mistanker om at Eugene kurtiserer Isabel alt før ho har blitt enkje blir iallfall stadfesta her, og det er ikkje fritt for at Eugene har blitt eit godt parti.

Og om den andre bruken av melodien var heilt klart ikkje-diegetisk, er siste gongen heilt klart diegetisk. Den omtalte trafikale konfrontasjonen endar med at Georgie, Lucy, hesten og sleden hamnar i grøfta. Eugene tilbyd dei skyss i doningen sin, og jammen bryt ikkje onkel Fred Amberson (så vidt eg kan forstå etter fleire gjennomhøyringar, det er svært dårleg lyd i dei opptaka som finst), spelt av Ray Collins, ut i refrenget. Han oppmodar dei unge om å synge med for å halde seg varme. I det han er ferdig med teksten, kjem orkesteret inn og avslutter.

Denne bruken av låta er på overflata merkeleg. Det hadde vore heilt på sin plass om Eugene song, i overført tyding har jo han sprengt banken i Monte Carlo ved å vere på nippet til å bli rik industrimagnat, og han har fanga merksemda til ungdomskjærasten Isabel, som gladeleg blunkar til mannen som tek henne med på tur i vinterveret. Fred har inga slik rolle. Han står utanfor, og der er kanskje her nøkkelen ligg. Om dei instrumentale framføringane av musikken har vore ikkje-diegetiske, er denne vokalen like mykje ein spøkefull kommentar. Både George og Eugene kan forståast som det lyrsike eget i songen, både i det stykket at den eine er rik og den andre kjem til å bli det og i det at dei har lukkast i å tiltrekke seg kvinneleg interesse. Dei to kan, som fiendar, derimot ikkje synge i kor. Når levemannen og ungkaren Fred syng, kan kommentaren derimot gjelde båe dei andre to.

Filmen

Til sist er faktisk den same songen med i Welles' eigen filmversjon av forteljinga. Jamvel om Fanny er med att i filmen har Welles halde på assosiasjonen med den vinterlege utflukta, men denne gongen er det ikkje Fred som syng, iallfall ikkje først og fremst.



Som (i boka og) radioteaterversjonen er dagen etter ballet ei tid for stemnemøte i fleire generasjonar. Lucy har blitt med George på sledetur (dombjeller og full pakke), medan Eugene har teke med seg Isabel, Fanny og Fred i den sjølbygde bilen sin. I film kan ein som kjent klippe mellom parallelle handlingsforlaup, og starten av scena viser kontrasten mellom George og Lucy i god fart gjennom vinterlandskapet på den eine sida og buksebaken til Eugene Morgan som prøver å sveive i gang motoren på hi. Når dei to handlingstrådane og køyredoningane møtest, er det eit høve for George til å gjere narr av bilisten ved å kauke «Get a horse!». For George og Lucy endar turen likevel i grøfta, og etter at Eugene, Isabel og dei andre har hjelpt George og Lucy opp, må George hjelpe til med å skubbe bilen framover. Medan dette arbeidet står på byrjar Fred, Fanny, Isabel og Lucy å synge refrenget til nett The Man who Broke the Bank at Monte Carlo. Det er ingen solistar i koret, men lydredigeringa slepp fram Lucy og til sist George, som syng som ei kråke.

Alle versjonar av forteljinga brukar energi på å introdusere George som ein fyr med stort behov for å bli jekka ned nokre hakk («get his comeuppance»), og filmen gir stadig bidrag. Han startar scena med stort hovmot, men slepp ikkje ut av henne før han har falt i grøfta og fått lungene fulle av eksos. Hovmot står for fall, og gjennom heile scena blir vi presenterte for kontrastar mellom høgt og lågt. Kryssklipping mellom pittoresk vinterlandskap og buksebak er nemnt, overgangen frå fart og driv til knall og fall likeså. Rollebyttet mellom George og Eugene er verdt å nemne særskilt, der George går frå førarsetet til ein plass i eksosen, går Eugene frå å sveive i gang ein gjenstridig motor til å frakte heile herskapen i sjølbygd bil, med den kvinna han helst vil ha der i passasjersetet.

Scena er einskapleg i den forstand at alle elementa i henne dreg i same retning. Det same kan seiast om bruken av The Man who Broke the Bank at Monte Carlo, men her er songen meir kompleks enn i dei døma vi har sett på før. Musikken er heilt klart diegetisk, men har med seg den kommenterande funksjonen den ikkje-diegetiske musikken har (ein kan legge merke til dombjellene når ein ser første del av scena). Der onkel Fred syng på vegner av både George og Eugene i radioteaterversjonen, er dei fleste med her. Unnataket er Eugene. Til og med George syng, og blir jekka ned av dei andre songarane når han stikk seg fram. På skalaen frå høg til låg må det vere lov å seie at ein music hall-song høyrer til på nedste halvdel, og ved å synge med kan George seiast å ha blitt jekka ned atskilleg.

Høgtlesing som performance eller kva kan vi håpe på når vi høyrer ei lydbok?

Kombinasjonen lang jobbreise og smarttelefon har gjort pendlinga til ein arena for litteraturkonsum for mang ein lønsmottakar. Godt utval på fleire språk har for min del i tillegg ført til at eg har blitt heller kresen med tanke på opplesinga. Det held ikkje at boka er god om opplesinga er dårleg, men ei god bok kan bli betre i munnen til ein god lesar.

Ein likande roman, dette. Humoristisk og sår og i det heile tatt.

For å seie det heilt i starten: Det verkar som det store problemet med dårlege opplesingar er gjerrige oppdragsgjevarar. Når lesaren openbart får utdelt mikrofon og manus samstundes skal det veldig mykje til at resultatet blir godt. Og for å halde fram i det ærlege sporet: Det var ei låk opplesing som provoserte meg til å skrive dette. Opplesinga av Gunhild R. Øyehaugs debutroman Vente, blinke eksemplifiserer nesten alt som kan gå gale, endå om opplesaren truleg er meir enn kapabel til å gjere ein framifrå jobb.

Så kva kan vi håpe på?

Det aller, aller viktigaste er at opplesaren kjenner teksten godt. Ein skulle kanskje tru at ein forfattar som les sin eigen tekst soleis alltid vil gje godt resultat, men forfattaren har "berre" gode føresetnader. Det er lett nok å liste opp forfattarar som er gode opplesarar av eigne bøker:

• Erlend Loe brukar ikkje stemma til å skilje personane frå kvarandre (særleg merkbart er den flate framføringa av dialog tydeleg i Vareopptelling), men den monotone stilen hans er så særprega og gir så mykje av ein ekstra dimensjon til bøkene hans at det å høyre Per Frisch lese Fakta om Finland blir uvant (sjøl om det på ingen måte er noko gale med Frisch' opplesing).
• Dag Solstad er og ein forfattar med ein heilt eigen måte å lese på. At han stundom snøvlar er ein ting, ein annan er at forfattaren Solstad skriv så lange setningar at opplesaren Solstad ikkje alltid rekk å drikke ein slurk vatn før punktum (16.07.41, Arild Asnes 1970). Likevel høyrer stemma og prosaen saman i den grad at ein profesjonell skodespelar/opplesar som Kai Remlov vel å nærmast kanalisere Solstad når det er han som les (T. Singer)
• Maria Parr si opplesing av Tonje Glimmerdal er eit tredje døme på at forfattaren kan gjere ein god jobb. Ved andre gjennomhøyring kan vaksne kanskje finne på å reagere på ein tone som er litt vel innsmigrande (pluss at tantene Eir og Idunn verkar overflødige, men det har jo ikkje noko med lesinga å gjere)
• Og medan vi er innom barnelitteraturen: Rune Belsvik er ein vel så god opplesar som forfattar. Særleg er Dustefjerten og den store sommarferieturen ein sann svir. Oktava og Andungen har fått ganske outrerte røyster, men det forvitnelege ligg i dei subtile skilnadene mellom til dømes Kavringreven og Dustefjerten sjøl. For ikkje å gløyme at boka er innmari god.

Diverre er ikkje alltid gøde føresetnader nok. Sturle Brustad les sin eigen Anarchy in Åmot på eit vis som framkallar desperasjon ganske fort, og Helene Uri verkar å vere på gråten under heile framføringa av De beste blant oss.

Kva kan gå gale om opplesaren ikkje kjenner teksten godt nok? Mangt. Heilt banale ting som at han legg trykket på feil stad i setninga er ikkje uvanleg, men heller ikkje det verste som kan skje. Jamvel ein Solstad kan gjere slike bommertar med eigne romanar, men ein opplesar har romsleg tabbekvote for bagatellar.

Forfattaren les sine eigne romanar i ein slags deadpan-stil.

Verre er det når opplesaren ikkje meistrar språket han skal lese på eller ikkje veit kva for språk eller namn han kjem til å møte. I Vente, Blinke er visse delar av teksten på engelsk, men opplesaren er rett og slett ikkje førebudd på dette. Ho les mellom anna konsekvent namnet PJ Harvey som PG Harvey og Don Quijote som Dånki-sjått. At ho i tillegg les etternamnet til den ungarske litteraturvitaren György Lukacs som "Lu-kasss" viser med all tydelegheit at forlaget ikkje har spandert så mykje som fem minutt til at opplesaren kan få hjelp til uttalen av vanskelege ord. Det finst nok franskkunnige i Noreg til at ein opplesar kan få den rettleiinga som trengst til å framføre eit par setningar på ein nokolunde overtydande måte, men Lydbokforlaget har rett og slett ikkje hatt tid til slikt. Ein ser for seg at den stakkars opplesaren har vore blakk og fått tilbod om ein dags arbeid og klar melding om at ho får betalt for åtte timar fordi forlaget har rekna ut at det tek åtte timar å lese inn dei 270 sidene.

Tolking

All opplesing er tolking, og mange som les lydbøker er klar over dette. Høyrer du til dømes Ivar Nergaard lese Gomorra (Roberto Saviano) legg du fort merke til at han har lagt til om lag 10% ekstra rettferdig harme. Anders Ribu les På vegne av venner (Kristopher Schau) med eit nær hysterisk gravalvor og framstår som det ekstra melodramatiske avkommet til Erik Hivju og Svein Tindberg. Å legge stemme til karakterane i ein roman krev kjennskap til karakteren, og det kjem berre med grundig og gjenteke lesing av stoffet. Roy McMillan, som les audible-utgåva av Don Quijote, er eit døme på kor ekstremt bra det kan bli. Anders Baasmo Christensen og Robert Stoltenberg, derimot, smører seg fullstendig bort i tolkingane av kvar si Ole Lund Kirkegaard-bok. Stoltenberg, som les Gummi-Tarzan og elles er god til å karakterisere folk med stemma, let Ivan Olsens far, Herr Olsen, få ei stemme som berre kan skrike. Når så romanen krev at han skal kviskre har ikkje Stoltenberg nokon stad å gå. Baasmo C gjer same feil med Otto er et neshorn.

Gustave Doré har óg gjort noko rett i samband med Don Quixote.

Men for berre å komme tilbake til alt Roy McMillan gjer rett: I Don Quijote førekjem det naturlegvis ein del spanske namn, og den som høyrer på har ingen grunn til å tru noko anna enn at McMillan snakkar godt spansk. Vidare kjenner han karakterane godt nok til å gje kvar av dei som er med lenge ikkje berre distinkte røyster som er til å kjenne att anten personen er sint eller glad, trøytt eller motig, han føyer til karakteriserande detaljar som visse ymt av dialekt og i tilfellet med kandidaten Samson Carrasco ein affektert stil med snobbete talefeil og det heile. Forlaget som har betalt for denne innlesinga, som må ha teke eit par veker berre å spele inn, er billegplateselskapet Naxos. Kunne norske lydbokforlag vurdert å vere halvparten så spandable?

Om skilnaden mellom "Blant annet" og "Blant andre". Bokmålskurs leksjon 5

Mellom anna er eit norsk preposisjonsuttrykk som er lett å gripe til for den som skal nemne særskilt ein ting som inngår i ei gruppe av andre ting. På bokmål heiter det parallelle uttrykket blant annet.

Mange bokmålsbrukarar skil ikkje ut medlemmer av ei gruppe på andre måtar enn ved å bruke blant annet, og dei gjer seg sjølsagt forstått på den måten. Men bokmålet er eit etter måten rikt språk, så avanserte brukarar og pedantar har eit større repertoar.

På twitter kan det gå fort i svingane for nokon og kvar, og det fører jo mellom anna til at det er lett å finne eksempel å til dette bokmålskurset. Er du ein pedant? Då finn du to moglege forbetringspunkt i tweeten på biletet.

Følgjer du lenka, får du sjå innleiinga av korrespondansen der eg spurte @bokdama om lov til å bruke tweeten som utgangspunkt for denne leksjonen.

Her står det at Beate Grimsrud kjem til neste Pølser og politikk. Ho har med seg ein del ting til oss, og ein av dei er eit besøk.

Det Anette truleg meiner, er at ei av dei som kjem er Beate Grimsrud. Når vi skal skilje ut ein person frå ei gruppe av personar (og stundom i andre høve óg) brukar vi mellom andre eller altså på bokmål blant andre. Om vi skriv om setninga til Vi får blant andre besøk av Beate Grimsrud får vi i tillegg sjå at jamvel her spelar ordstillinga ei rolle (sjå særleg leksjon 3), dette skurrar nemleg litt.

Det vi treng er ei omskriving til. Vi prøver med Vi får besøk av blant andre Beate Grimsrud, og då skulle det forundre meg mykje om vi ikkje har nådd fram til ei formulering som hadde gjort tweeten mindre tweetydig.

Takk

@bokdama har vist seg svært sporty ved å gje meg løyve til å bruke tweeten hennar som utgangspunkt for ein bokmålsleksjon. Mange slags takk!

Lagnaden eller berre ein timeavtale? Bokmålskurs leksjon 4

Sidan det gjekk så bra å skrive ein post om ord og uttrykk som forvirrar bokmålsbrukarar, fleskar eg til med eindå ein. Denne gongen blir det færre grammatiske fagtermar, sidan det er eit semantisk problem de ser ut til å ha.

Det dreiar seg om skilnaden mellom to verb somme tydelegvis har lett for å blande saman. Nokre bokmålsfolk meiner visst dei høyrest like ut, men dei tyder to såpass ulike ting at det er verdt å gå gjennom det her. Verba er dei refleksive innfinne seg og avfinne seg. 

Som i dømet med ikke nødvendigvis / nødvendigvis ikke er det ein bestemt feilbruk som er framherskande. Folk seier at den eller den har *innfunnet seg med det eine eller det andre. Målet med denne posten er å få dei til å slutte med det, og det skal vi få til gjennom enkle forklaringar.

Å innfinne seg er å møte opp. Typisk møter ein opp ein stad etter innkalling, og ein kan soleis innfinne seg på tannlegekontoret eller på sesjon eller sånn.

Å avfinne seg med noe er å godta det, og det ein typisk må avfinne seg med er lagnaden eller omstende ein ikkje rår over.

Verre er det ikkje. Vi tek like godt eit døme på korrekt bruk av båe to:

Selv om brevet fra Vernepliktsverket ga ham en annen beskjed enn den han hadde håpet på, hadde Lars bestemt seg. Han avfant seg med skjebnen og innfant seg nyvasket på Terningmoen til avtalt tid.

Ting som går mot slutten

Det er sikkert mangt eg blir ferdig med denne veka, men det er to som kjennest signifikante nok til at eg har hug til å markere dei med litt meir enn ein FB-status. Den eine tingen er gjennomhøyring av Don Quixote på lydbok, den andre er vikariatet mitt som bibliotekar (det er det som står i arbeidsavtalen) på læringssenteret på Sandefjord VGS.

Desse to tinga markerer korkje slutten på leselista eller bibliotekkarriera mi, eg er nemleg i gang med andre bøker og eit nytt vikariat på ein ny vidaregåande alt no. Likevel er dette eit greit høve til å sjå tilbake, så denne posten kjem til å handle litt om (nokre av) dei bøkene eg har lese (først og fremst) i den tida eg har hatt Don Quixote i øyret og litt om noko av det eg har sett/lært/opplevd medan eg har jobba på Sandefjord vidaregåande.

Bøker

Don Quixote er sjølsagt ei forvitneleg lesaroppleving i seg sjøl. Utgåva eg høyrer på har eg skaffa gjennom Audible, og det vart nett den boka fordi eg nyleg hadde mora meg kosteleg med Mark Twains bøker om Tom Sawyer og Huckleberry Finn. Ut frå det vesle eg visste om Don Quixote frå før tenkte eg at Tom Sawyer slik han framstår på slutten av Huckleberry Finn (forresten: dei to av Twain høyrte eg óg som lydbok. Tom Sawyer vart nokså dårleg framført av Dick Hill, medan Elijah Wood gjer ei makelaus opplesing av Huckleberry Finn) har mykje sams med Don Quixote. Båe har jo fått litt for gode idear av dei litterære vanane sine, lizm. Iallfall: Det er John Ormsbys engelske omsetjing eg høyrer på, framført av Roy McMillan. Han les godt, med tydelege røyster til kvar av karakterane, god bruk av dialekt og i all hovudsak overtydande uttale av spanske ord og namn.

Det er mykje stygt å seie om Audible, men mykje pent óg.

Alt då eg hadde høyrt eit par dagar fann eg at eg måtte ha komme lenger enn alle andre som har prøvd seg på denne klassikaren. Har du nokon gong høyrt nokon snakke om Don Quixote som noko anna ein ei bok om ein kar som kjempar mot vindmøller? Kjem du forbi åttande kapittel (av om lag 150) har du fått med deg vindmøllene. Bibliotekfagleg er det nok likevel kapittel seks (du skal til side 53) som er mest gjevande, der går nemleg soknepresten og barberen gjennom boksamlinga til Don Quixote og kasserer med hard hand. Elles rommar boka mykje meir enn iallfall eg trudde på førehand. Særleg dreg det seg til i andre del, når riddaren og væpnaren hans møter folk som har lese første del av boka om dei, og mot slutten jamvel folk som har lest ein piratversjon (eller kanskje rettare ei fanfic-utgåve) av andre band. Reprise av Tristram Shandy og Jeppe paa Bierget (for skuld dei kapitla der Sancho Panza er guvernør, som minner meg om Jeppe i baronens seng) kjem inn på leselista etter denne.

Dei siste par dagane har eg óg lest eit par rockebøker. På to av dei ti øvste plassane på Morgonbladets topp 100 fann vi Kjøtt med den derre tolvaren sin og The aller værste! med Materialtretthet. No har det seg slik at nett Materialtretthet har blitt spelt særs mykje under skyssing av avkom til skule og barnehage (han på åtte er glad i Dødelige drifter, ho på fem elskar Må ha deg), så det var med stor interesse eg las Yngve Knausgaards vesle bok (under 80 sider) om denne herlege plata. Diverre var ikkje boka noko særleg, knapt meir enn heilt grei. Fakta og historier har fått for liten plass og personleg forhold til skiva for stor. Det er ingen blogg, Knausgaard, det er ei bok. Fint å få stadfesta at Madness hadde vore inspirasjonskjelde, då.

Kjøttboka var betre enn Materialtretthetboka, men handla ikkje om plata med det mest ikoniske omslaget

Då var det heldigvis annleis med Bernt Erik Pedersens bok om Kjøtt. Den drevne musikkjournalisten har nok mykje pent å seie om plata, men veit at det er bandet og musikken som er det interessante her. Analysane av det lyriske innhaldet i låtene er litt over middels, medan det historiske stoffet er veldig bra, veldig fascinerande. Med tanke på Inger Margrethe Gaarders lærebøker i kristendomsfaget burde det ikkje vere sjokkerande at den mest talentfulle sonen hennar, Helge, kom frå ein såpass kristen heim at han hamna i ten sing-rørsla, men ikkje berre opplyser Pedersen om dette, han har utfyllande bakgrunnsstoff som tyder på at dette ikkje var ein unaturleg start for ein avantgarde-rockar. At Michael Krohn har henta lyrisk inspirasjon frå Øystein Sunde var definitivt meir av ei overrasking enn at han er glad i Ramones.

Det aller beste med boka er likevel kor sterkt forfattaren går i rette med Trygve Mathisens irriterande historiske gjennomgang av den norske pønkescena, Tre grep og sannheten. Myteskapinga TM driv med der er så eklatant at ein hadde venta betre frå Jack Black-karakteren i School of Rock. Pønken var opprør og musikken fram til pønken var så keisam atte bare hjælp, pønken representerer berre brot og på ingen måte kontinuitet. Pedersen viser at dette biletet er altfor unyansert i det han viser til dømesvis Dag F. Gravems historiske forsking. Hurra!

Denne boka har komme med mange omslag, dette ser det ut til å vere Rune Johan Anderson som har teikna.

Vidare har eg (endeleg) lest Egalias døtre av Gerd Brantenberg. I løpet av dei tre månadane eg var norsklærar rakk eg å bruke første kapittel av denne romanen i undervisninga, og eg trudde jo ærleg talt eg kjente boka ganske godt. Og det gjorde eg forsåvidt, men eg hadde inga aning om kor grundig og heilskapleg romanen/satiren/analysen var. Når boka startar med språket (kvinnesker, dam istf. man osb) er det for å venje lesaren til korleis språket i romanen funkar like mykje som for å understreke det fundamentale i at språket styrer korleis vi tenkjer om kjøn og i grunnen alt anna. Særleg genialt er det likevel korleis Brantenberg konsekvent viser at det vi er vane med å sjå på som naturlege følgjer av biologiske skilnader ikkje er stort meir naturleg enn eit samfunn der kjønsrollene er dei motsette av dei vi spelar ut dag ut og dag inn. Lesinga var rett og slett ein sann svir, og eg blei ein god del klokare. Eg har i alle år rekna meg som feminist, men no har eg ei djupare forståing av kvifor eg er det. Lest på Bokhylla.no, ein nettressurs eg blir meir og meir glad i for kvar dag som går.

Kaffislabberas, der altså,

Dessutan fann eg ei oppskrift på eplepai på side 167. Litt mangelfull med tanke på mengd og temperatur og slikt, men neimen om ikkje dette gir ide til ein matblogg. Nasjonallitterær bakeblogg eller sånn? Hmmm...

Litt fantasy har det óg vorte parallelt med Don Quixote. Siri Pettersens Odinsbarn hadde eg starta på for lenge sidan, men det tok ein togtur på eit par-tre timar å verkeleg komme i gang. Om det er mi eller boka si skuld skal vere usagt, men for min del verka det ikkje å lese eit kapittel eller to på senga kvar kveld. Først etter sånn 150-200 sider vart det nok fart i sakene til at boka rett og slett vart vrien å legge frå seg. (Det hjelpte sjølsagt å følgje forfattaren på Twitter og Goodreads, ein torer knapt anna enn å lese ferdig bøkene når den som har skrive dei er spent på tilbakemelding. Ny røynsle, det der.) No gler eg meg til neste bok, eg som alle andre.

Derimot lurer eg på å gje opp før eg er halvvegs i andre bok om Loric Legacies. I Am Number Four var lettlesen, men litt vel fluffy. Når folka berre kan trylle seg ut av problema spelar liksom ikkje logistikken rundt vanskane deira så stor rolle lenger, og då kan det i grunnen vere det same med heile greia.

Ein annan nedtur var Busemannen av Knut Nærum og fire andre forfattarar. Ja, eg flirte (og flirer stadig) av tanken på Undervannsbirken (med start på Rena og målgang i Sarpsborg), og å sende dykkartroppen frå Røros med buss for tog for helikopter verka jo unekteleg litt tungvint. No er nok målgruppa lesarar som faktisk har teke seg bryet med å lese Jo Nesbø (og det har ikkje eg), men eg har ikkje lese Dan Brown heller og flirte nok åtti prosent av tida medan eg las Madonnagåten av tre av dei same forfattarane.

Karriere

(Sidan det ikkje først og fremst er jobben eg har ein blogg å synse lettvint om blir dette ikkje så veldig langt. Eg ville berre markere dette med meir enn ei facebookoppdatering, som sagt var)

Ja, det er jo ikkje karriera mi som går mot slutten (insj allah). For å vere heilt ærleg kjenner eg det (endeleg) som om eg er i gang med ei slik ei no som den første ordentlege bibliotekjobben min ebbar ut og eg er halvvegs i bibliotekarutdanninga. Heldigvis er eg i gang med eit nytt vikariat allereide, slik at vemodet eg kjenner ved å vere på veg ut av læringssenteret på Sandefjord VGS er dempa av spent forventning og pågangsmot i den nye jobben.

I løpet av vikariatet har eg lært ein heil masse i tillegg til at eg har fått stadfesta ein del oppfatningar eg hadde på førehand. Dei daglege, praktiske gjeremåla får ein jo som (fjern)student ikkje det heilt faste grepet på, så eg har hatt stor nytte av månadane her. Det som står sterkast når eg no er på veg ut er likevel den store gleda eg har hatt av denne tida. Eg skal avgrense meg til å nemne tre ting særskilt:

Her ser vi a: utsikta frå skranken, b: ryggen til ein elev og c: ein av dei mangslungne arbeidsoppgåvene ein har i eit læringssenter.

For det første har den kollegiale felleskapen på læringssenteret vore om lag så heilmaks som ein kan håpe på. God tone, fin fordeling av arbeidsoppgåver og bra med tillit til den nye fyren har gitt meg ideal å strekke meg etter når det gjeld kollegial framferd.

For det andre har det vore ei stor glede å ha med elevar å gjere, særleg sidan eg har hatt høve til å hjelpe dei med oppgåver dei har blitt tildelt av andre framfor å måtte be dei gjere ting dei kanskje ikkje var så veldig ivrige etter å halde på med. Også så moro det er når unge folk plutseleg blir hekta på lesing eller går frå å berre skrive dikt til å lese dikt óg!

For det tredje og pretensiøsaste: å kassere bøker blir meiningsfullt både på det personlege planet og langt ut over det når ein kan vende seg til hyggelege folk i Nasjonalbiblioteket for å tilby utgåtte dokument eit nytt liv i depotbiblioteket og soleis bidra til nasjonens medvit og minne.

Nemleg. I den nye jobben er eg pt i gang med omfattande rutineoppgåver og må passe meg for ikkje å bryte ut i song og forstyrre dei andre. Det er jaggu gildt å vere på rett hylle, folkens!

Vi må snakke om setningsadverb. Bokmålskurs, leksjon 3.

Eg hadde tenkt at viss eg skulle lage eit bokmålskurs skulle det vere for vidarekomne, the finer points of bokmål liksom, men no må eg ta for meg noko eg hadde trudd var elementært. Nei, det er ikkje samskriving eller orddeling eller Store Forbokstavar I Kvart Ord Av Tittelen På Ting Du Kjøper I Itunes eller misbruk av og/å, det er setningsadverb.

Adverb

Dei adverba som endrar sanningsverdien til setninga som heilskap kallar vi setningsadverb. På bokmål er ord som ikke, kanskje, aldri, alltid og nødvendigvis typiske døme på setningsadverb.

Vi skal ta eit eksempel på kva vi meiner med å endre sanningsverdien:

Denne setninga er uttrykk for subjektets intensjon om å komme heim til middag, subjektet slår fast at ho vil sitje klar ved bordet når maten blir servert. Om vi tilset eit setningsadverb, kan setninga bli sjåande ut som dette:

De ser at med ein gong eg tilsette ordet "kanskje" endra setninga innhald? No er det slett ikkje sikkert at subjektet kjem heim i tide til å få varm mat. "Kanskje" er så tvitydig at vi ikkje tvert kan avgjere om subjektet ønsker å komme heim til eit heimelaga måltid eller om ho prøver å ikkje fornærme kokken.

No veit vi litt meir. Subjektet trur ikkje ho kjem heim tidsnok, slik at han der heime trygt kan rekne litt mindre bulgur når han måler opp ingrediensane. Likevel, det kan ikkje skade å lage litt ekstra, det kan jo varmast opp seinare i kveld.

Neivel, kan mottakaren konkludere, då får du vel mat der du er. Vi kjem jo til å sakne deg ved bordet, men når du no kategorisk avviser moglegheita for at du bryt fasten i lag med oss slepp vi jo å vente på deg. Mindre oppvask blir det óg.

Sett at vi i staden for "ikke" sette "alltid" eller "aldri". Setningas struktur ville vere den same, men berre desse enkle adverba seier mest utruleg mykje om handlinga som blir uttrykt i verbalet og om subjektets tankar med handlinga. For å nemne noko.

Komplikasjonar (eller ikkje, det er jo kjempelett)

Eg har ein mistanke om at det store problemet er at bokmålsbrukarar ofte og gjerne brukar ord dei synest høyrest fine ut, utan å ta omsyn til om dei forstår kva orda tyder eller ikkje. For nokre år sidan trefte eg ein kar som skrytte av at husverten var så grei at han lånte vekk bilen sin "i utrengsmål". Altså: Når eg ikkje treng det, får eg låne bil av den greie husverten.

Ein seiemåte bokmålsfolk føkkar opp absolutt heile tida er eit døme på kor utruleg vanskeleg det er for folk som ikkje skriv nynorsk å halde adverba frå kvarandre. Det har seg nemleg slik at ein stundom møter TO av adverba frå lista over etter kvarandre. I slike høve vil det første adverbet (altså det lengst til venstre) modifisere det andre adverbet. Til saman utgjer dei eit setningsadverbial, men rekkefølgja er ikkje likegyldig.

Uttrykket eg tenkjer på er sjølsagt nødvendigvis ikke, som de bokmålsbrukarar støtt og stadig set i staden for ikke nødvendigvis. Om du ikkje forstår tydinga av desse orda kvar for seg og saman bør du helst lese vidare.

Foto: Los Angeles County Museum of Art. Ja, det er ei teskei.

Ikke tyder som kjent det same som det norske ordet ikkje, og er det viktigaste nektingsadverbet. Viss subjektet ikke kjem heim til middag, vil óg konsekvensane av hennar opphald ved matbordet utebli.

Nødvendigvis er det motsette av kanskje. Seier eg at noko kanskje inntreff, har eg heilgardert: Det eine utfallet er om lag like sannsynleg som det andre. Seier eg derimot at noko nødvendigvis vil skje, understrekar eg det logiske sambandet mellom årsak og verknad. Hoppar du frå eit fly i stor høgd utan fallskjerm vil du nødvendigvis bli most når du treff bakken. Snur du det fulle vassglaset opp ned, vil vatnet nødvendigvis ramle ut.

Vi er med så langt? Ein av funksjonane til adverb er at visse av dei endrar sanningsverdien i heile ytringa. No kjem noko nytt.

Eit adverb kan nemleg óg modifisere EIT ANNA ADVERB ELLER EIT ADJEKTIV. Eit objekt kan vere grønt (adjektiv) eller helt grønt (adverb + adjektiv). Ei handling kan vere dum (adjektiv) eller veldig dum (adverb + adjektiv). Ei fråsegn kan vere sann (adjektiv) eller ikke sann (adverb + adjektiv). Merk at adjektivet står til sist. Viss vi prøver oss med at objektet kan vere *grønt helt, handlinga *dum veldig eller fråsegna *sann ikke, ser vi at rekkefølgja IKKJE er likegyldig. Rekkefølgja er essensiell.

Vi ser her at i tilfelle der eit adverb står framfor eit adjektiv vil adverbet uttrykkje noko om adjektivet. Helt grønn tyder at objektet det er tale om ikkje har ein einaste flekk som er raud, ikkje at ein heltemodig type er grøn.

Stadig med? Det same, altså det om rekkefølgja, gjeld om det er eit adverb til som står til høgre for adverbet. Det er ikkje så mange uttrykk det er tale om heller, så det skulle vere lett å halde greie på dei.

Ikke alltid, til dømes, tyder noko anna enn aldri. Alltid ikke er ei samanstilling vi sjeldan ser, men det er ingen kompetent brukar av norsk som ville finne på å seie det eine når dei meinte det andre.

Poenget

Alt dette fører, tru det eller ikkje, fram til eit poeng. Ikke nødvendigvis tyder noko HEILT anna enn nødvendigvis ikke, og om du seier eller skriv det siste når du meiner det første ser du ut som ein kronidiot. Eksempeltid igjen:

Alle hugsar den scena i De hensynsløse (Reservoir Dogs) der Nice Guy Eddie (Chris Penn) klikkar fordi ein av dei har torturert ein av dei andre til å tilstå at han var snut? Poenget hans er at den som blir torturert kan tilstå kva det skulle vere, utan at det han seier treng å vere sant, altså at det ikkje er noko samband mellom kor store smerter nokon lir under og kor sant dei snakkar. Eksemplet vårt liknar på dette:

Du er samd i dette? Her står det at det går an å lyge sjøl om ein blir slått. Det er difor jamvel usiviliserte folk let vere å bruke tortur som avhøyrsmetode: Det er ingen grunn til å tru at det er meir effektivt enn noko anna. Ordet IKKE kvalifiserer ordet som kjem etter.

Dette er meir problematisk. Den som seier dette, uttrykkjer at det ikkje er mogleg å snakke sant om ein blir slått. Og det veit jo alle at det er. Det er difor folk stundom let seg friste til å prøve å torturere sanninga ut av folk, det kan godt tenkjast at det verkar. Ordet NØDVENDIGVIS kvalifiserer (i dette høvet: forsterkar) ordet som kjem etter, slik at det her står at ein som blir slått per definisjon er ein løgnar.

Det som gjer dette så vanskeleg for dykk bokmålsfolk er nok at det finst høve der nødvendigvis ikke er den rette frasen. Som sagt brukar vi ordet nødvendigvis for å understreke det logiske sambandet mellom td årsak og verknad. Motsett brukar vi nødvendigvis ikke for å understreke at noko som er umogleg er det av logiske årsaker. Napoleon Bonaparte døydde på St. Helena i 1821, og Hurtigruten kom i drift i 1893. Å seie at

er å underdrive, sidan det tyder at Napoleon godt kunne ha funne på å ta Hurtigruta på ein av Noregsreisene sine, kanskje han var interessert i å sjå Trøndelag frå sjøsida, liksom.

Sånn! Vi veit at Napoleon døydde meir enn 70 år før Hurtigruta kom i drift og at han uansett ikkje tilbrakte særleg mykje tid på dei breddegradar der nett denne fergeruta fraktar folk og gods. Det er like umogleg for Hurtigruta å ha hatt Napoleon som passasjer som det var for Napoleon å ta Hurtigruta, altså kan vi trygt seie at Napoleon nødvendigvis ikke tok Hurtigruta.

Spørsmål?

Everybody's slimmin'

Her er ein song om slanking:



Ganske bra, ikkje sant? I tillegg til at eg har høyrt denne tøysete songen om slankefeber har eg nyleg lese to bøker eg først hadde tenkt å seie var om slanking. Den eine er Kristian Fjellangers sjølbiografiske sakprosabok Feit - Mitt liv som tjukkas, den andre er Linnéa Myhres sjølbiografiske roman Evig søndag.

Å seie at båe desse bøkene handlar om slanking er i grunnen ikkje heilt rett. Det er berre Kristian Fjellanger som skildrar eit vekttap som er medisinsk forsvarleg, det hovudpersonen i boka til Linnéa Myhre går gjennom er meir i retning av avmagring eller enno meir drastisk, i tillegg til angst og depresjonar. Likevel handlar bøkene om det same, nemleg eit brennande sjølhat.

(Her skal eg gjere merksam på at eg sjøl har ei nær fortid som tjukkas. I skrivande stund held eg bittelitt litt over normalvekt etter å ha gått ned om lag 25 kilo på eit år med Grete Roede-kurs. Nei, det er sjølsagt ikkje fritt for at eg har kjent meg att i det dei to skriv.)



Kristian Fjellanger starta som tjukkas

Det er eit uttalt mål for Kristian Fjellanger å "få pult meir", og mot slutten av boka nemner han Gugels bildesøk som eit av dei store hindera for å nå dette målet. Folk han møter på datingnettsider konfronterer han med eit gamalt foto frå Bergens Tidende før dei kuttar kontakten, nemleg. Eg nemner dette fordi eg har vore så ufin å leite fram dette biletet for å få eit inntrykk av kva Fjellanger måtte bere rundt på før han starta med ekstremslankinga si, sidan han ikkje nemner kor mykje han vog før og etter.

Eg forstår han i og for seg godt, overvekt er jamvel for meg forbunde med så mykje skam at det har kravd ein del arbeid berre å snakke om desse tala utanfor for den lukka krinsen av Roede Mann-deltakarar (eller den gjengen herlege jenter eg er del av no). Likevel rimer dette dårleg med resten av boka, som eg ikkje nøler med å omtale som ein skamfest. Forfattaren veltar seg i skam, og går i detalj om kor jævleg det er å gå i klesbutikken, kor pinleg det er å kjøpe heimegymapparat (som er mindre grufullt enn å gymme offentleg), kor kvalmande det er å snakke vekt med folk og så bortetter.

Dette er skuffande fordi eg rett og slett venta meg meir (eller iallfall noko anna) enn ei personleg slankehistorie av ei bok frå forlaget Manifest, ein avleggar av tenkjetanken Manifest analyse. No er det i og for seg ikkje noko gale i å velje ein personleg inngang til eit helseproblem som råkar så mange enkeltpersonar at det er eit helseproblem for heile samfunnet. Dei einaste tillaupa til samfunnsmessig relevans er eit kapittel der han snakkar med eit par politkarar om fedmeproblemet og det som heiter "Rikare og rikare - tjukkare og tjukkare".

Når vi (som samfunn) blir stadig feitare er det sjølsagt folk som tener på det, og når vi (som individ) skal slanke oss, er det sjølsagt óg høve til å tene grovt på det. Den gruppa Fjellanger vel å kritisere er ikkje daglegvarehandelen, matindustrien eller privatbilismen, det er tvert om folk som Fedon Lindberg, Kari Jacqueson og Grete og Jeannette Roede. No er eg heilt med på å kritisere Kari Jacqueson (eit menneske som let til å tru det er eit folkehelsetiltak å stå på eit gatehjørne og rope "TJUKKAS!" etter overvektige), men ein må kunne spørje seg om det er mest moralsk høgverdig å tene pengar på å skape eit problem eller på å hjelpe til med å løyse det.

Nåh. Det verkar iallfall som om det er den personlege skjenselen som er bakgrunnen for denne boka, sidan det er den som får mest plass. Eg veit ikkje korleis det har gått vidare med Kristian Fjellanger, men skal ein ta forfattarstemma hans på alvor er det grunn til å frykte at det har gått anoreksi i guten.


(Her er forresten ein song om Karen Carpenter, som slanka seg i hel)

Eller. Kanskje ikkje. Anoreksi er stadig først og fremst eit kvinnefenomen, og det er ei ung kvinne som har skrive den (truleg sterkt) sjølbiografiske romanen Evig søndag. Boka følgjer kvardagen til ei kvinne som har internalisert omverdas slankepress og ser ut til å vere på god veg til å gå under.

Linnea Myhre heldt på å ende som lik

Di meir eg tenkjer på boka i ettertid, di meir ser eg at anoreksien ser meir ut som ei bisak enn hovudsaka. Kroppen verkar som noko det logande sjølhatet kan henge seg på. Slankinga blir sjølforaktas måte å straffe sjølvet på, lizm. Sånn sett blir boka meir handlande om depresjon og sjølforakt, to ting som heng saman med både fedme og slanking.

Det er nesten overraskande kor like dei to bøkene er i mangt. Personlege (der den eine ikkje burde vere det) og med sterk skamkjensle knytt til å bli sett. Båe hovudpersonane opplever å bli sett på (glodd på), men av grunnar som får dei til å vilje forbli usynlege. Den store skilnaden er at for Fjellanger er vekttapet svært viktig for den fysiske helsa medan det er livstrugande for hovudpersonen i Myhres roman.

For båes del er det elles eit visst håp. Jenta i Evig søndag ser ut til å få god hjelp av terapien, og mykje av siste del av Fjellangers bok handlar om å bli van med den nye kroppen.

Og for å bli personleg att eg óg: Kva kan ein slankar få ut av desse to bøkene? Eller ein ikkje-slankar? For min eigen del kan eg ikkje seie at det var nokre av desse bøkene som fekk meg til å ta meg på tak, eg las dei godt inne i min eigen prosess. Og nett det der med eigen prosess er vel det båe bøkene handlar om. Dei formidlar kvar si erfaring med vekttap frå kvart sitt utgangspunkt. Eg kunne fortalt Kristian Fjellanger at det ikkje hadde vore turvande å svelte seg slik han gjorde, men om eg hadde sagt til Linnea Myhre at ho var plenty tynn nok hadde eg vel berre fått eit velfortent spydig svar. Kan vi no få den personlege boka om vekttap, skam, gruppepress, kosthaldsfanatisme og anoreksi?